مقدمه
اعلام تمدید آتشبس بدون مدت از سوی ترامپ، در ساعات پایانی آتشبس دو هفتهای، به هر دلیل و بهانهای از جمله درخواست کشور میانجی پاکستان، میتواند تاکتیکی انحرافی و حیلهگرانه باشد که باید در کمال هوشیاری و آمادگی همهجانبه در میدانهای مردمی، نظامی و عرصهی دیپلماسی، مراقب و دست به ماشه بود.
از طرفی نقشهی خروج آمریکا از جنگ میتواند به باقی ماندن اسرائیل در این جنگ آن هم به بهانه نقض آتشبس در لبنان منتهی شود. لذا در این مسیر نیز سازماندهی قدرت برخورد مؤثر با دشمن متخاصم قطعاً بیش از پیش مورد توجه قرار دارد.
پر واضح است که بر مبنای قوانین حقوق بینالملل، استمرار هرگونه محاصره دریایی به معنای ادامه تخاصم بوده و با القای آتشبس یکجانبه در تعارض جدی است. با این فرض اگر آمریکا بخواهد سایه جنگ را نگه دارد، باید تنگه هرمز را نیز کاملاً بسته شده در نظر بگیرد.
در منظومهی حقوق بینالملل، آتشبس آیینهی ارادهی دولتها برای گسستن زنجیر خصومت و گشودن راه گفتوگوست. هر تمدید یکجانبهی آن, اگرچه از منظر الزام حقوقی محدود است، در تراز اخلاق و انسانیت، نشان از خرد سیاسی و تدبیر در پرهیز از خونریزی دارد. موازین لاهه و آراء دیوان دادگستری، اعتبار این رفتار را در چارچوب تعهدات داوطلبانه تثبیت کردهاند و آن را بر پایهی اصل وفاداری به قول و حفظ منزلت بشری استوار ساختهاند.
الف) تعریف آتشبس در حقوق بینالملل
آتشبس (Ceasefire) توافقی رسمی میان طرفهای مخاصمه برای توقف عملیاتهای نظامی است. این توافق ممکن است:
- موقت باشد؛ جهت انجام امور امدادرسانی، تخلیه مجروحان یا تبادل اسرا.
- دائمی باشد؛ که معمولاً مقدمهای برای انعقاد صلح نهایی تلقی میشود.
ب) ماهیت حقوقی تمدید یکجانبهی آتشبس
تمدید یا اعلام آتشبس بهصورت یکطرفه از نظر حقوقی الزامآور برای طرف مقابل نیست، اما ممکن است برای دولت اعلامکننده، در مقام تعهد یکجانبه معتبر تلقی شود.
مبنای عرفی و قضایی
دیوان بینالمللی دادگستری در رأی مشهور خود در قضیهی آزمایشهای هستهای (Australia v. France, 1974) میگوید:
«هنگامیکه یک دولت، با قصد ایجاد اثر حقوقی بینالمللی، تعهدی را اعلام کند، آن اعلام میتواند برای همان دولت الزامآور باشد.»
بنابراین، تمدید آتشبس یکجانبه، اگر با قصد حفظ یا تعلیق خصومتها اعلام شود، میتواند به عنوان تعهد یکجانبهی دولت شناخته شود ولی هیچ الزام متقابلی برای سایر طرفها ایجاد نمیکند.
دیدگاه حقوق بینالملل بشردوستانه
کنوانسیونهای چهارگانهی ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷ هرچند مستقیماً از «آتشبس» سخنی نمیگویند، اما اصولی را مقرر میدارند که در دوران آتشبس یا در اثر اعلام آن باید رعایت شود:
- احترام به جان و کرامت انسانها (مادهی ۳ مشترک کنوانسیونهای ژنو)
- تسهیل عبور کاروانهای امدادی (پروتکل اول، مادهی ۷۰)
در نتیجه، حتی در صورت آتشبس یکجانبه، دولت اعلامکننده موظف است قواعد بشردوستانه را رعایت نماید و از هرگونه اقدام خصمانه علیه غیرنظامیان اجتناب کند.
ج) پیامدهای تمدید یکجانبه بدون قید زمان
- از دید حقوقی: فاقد اثر الزامآور بر طرف مقابل است، مگر آنکه سکوت یا پذیرش ضمنی او موجب شکلگیری عرف دوجانبه شود.
- از دید سیاسی و اخلاقی: میتواند نشانهای از حسننیت و تمایل به کاهش خشونت باشد.
- از دید عملی: تعلیق حملات برای مدت نامحدود ممکن است به تثبیت وضعیت امر واقع (de facto) منجر گردد و در مذاکرات صلح تأثیرگذار باشد.
جمعبندی و نتیجهگیری
۱. آتشبس، در ذات خود، توافقی دوطرفه است و فقط با رضایت متقابل طرفین تحقق مییابد.
۲. تمدید یا اعلام یکجانبه، هرچند مشروع از حیث ارادهی سیاسی دولت است، اما الزامآور فقط برای دولت اعلامکننده محسوب میشود.
۳. مانع اجرای اصول انسانی و قواعد ژنو نیست و ممکن است بستر را برای عملیات امدادی و صلحآفرینی فراهم سازد.